Tijdlijn: 1869

Liever pygist dan transgender?

Arianne van der Ven historisch 8 apr 2011

1869 is het jaar van de eerste transgender cliënt. Het is ook het jaar dat een Hongaarse activist het woord homoseksualiteit uitvindt. De Franse filosoof Foucault is een bekend commentator van deze tijd. Hij ziet dat de mensen die binnen de nieuwe categorieën gevangen worden, ook steeds kwetsbaarder worden voor de "kennis" die over hen verspreid wordt. Is er eigenlijk wel een veilige categorie?

Ich möchte gern ein man sein” schrijft de eerste transgender cliënt aan haar Berlijnse psychiater Dr. Westphal. De niet bij naam genoemde cliënt schrijft dat zij zich sinds haar vroege jeugd man heeft gevoeld en verzoekt Westphal om medische hulp om inderdaad ook man te worden. Westphal heeft haar weinig te bieden maar beschrijft haar casus in het Archiv fur Psychiatrie und Nerven Krankheiten. Hij diagnosticeert zijn cliënte onder zijn categorie 'contrare sexual empfinding', een diagnose die hij zowel aan transgender als aan homoseksuele cliënten geeft.

Dr. Westphal’s beschrijving heeft meer dan een eeuw stof vergaard voordat Michel Foucault hem in 1977 terugvond. Westphal, die in 1890 overleed, was toen al meer dan tachtig jaar de geschiedenis ingegaan als de grote man van de knietrekreflex. Zijn grootste verdienste, vond men, was dat hij had aangetoond hoe die reflex gebruikt kan worden om neurologische schade op te sporen. Foucault echter, bombardeerde de man tot 'uitvinder van de homoseksualiteit', en vond dat eigenlijk nauwelijks een verdienste. Hoezo uitvinder?

Volgens de Foucault deed Westphal een hele belangrijke stap toen hij zijn transgender cliënte een diagnose opplakte. “De sodomiet had een tijdelijke afwijking, maar de homoseksueel was een nieuwe mensensoort” schrijft Foucault in zijn Geschiedenis van de Seksualiteit. De sodomiet van vóór Westphal heeft gewoon zin in een bepaald soort seks. Misschien wil hij ook wel leven in de andere genderrol. Maar de homoseksueel van na Westphal heeft een innerlijk dat hem wezenlijk doet verschillen van alle andere mensen. Hij heeft een identiteit die hem apart zet van andere mensen. En die apartheid vind Foucault maar eng.

Westphal 2

Carl Westphal is niet alleen beroemd om zijn gebruik van de knietrekreflex. Hij beschreef ook de eerste drie gevallen van pleinvrees. Hij heeft hiervoor ook de officiële naam bedacht: agorafobie.



Westphal’s naam voor homoseksualiteit en transgender ('contrare sexual empfinding')
was geen blijvertje. In hetzelfde jaar publiceert de Hongaarse schrijver en activist Karl-Maria Kertbeny een pamflet waarin hij het woord 'homoseksueel' en 'heteroseksueel' introduceert. Deze woorden zullen zeventien jaar later hun weg vinden in het eerste echte kookboek van seksuele geaardheden, de Psychopathia Sexualis (1886) van Richard von Krafft Ebbing. Daardoor spreken we vandaag van homoseksueel en heteroseksueel in plaats van 'contraire seksualiteit'. Overigens bedacht Kertbeny ook minder tijdloze categorieën. Zo gaf hij masturbanten de naam 'monoseksueel' en noemde hij de liefhebbers van de bilpartij 'pygisten', naar 'pyge', het Griekse woord voor zitvlak.



Kertbeny

Karl-Maria Kertbeny bedacht de woorden homo-, hetero- en monoseksueel. De pygist, ofwel de billenliefhebber, is de kroon op zijn werk.


Kertbeny vond het woord homoseksueel uit om homoseksuelen te emanciperen. Hij wilde homoseksuelen beschermen tegen de onwetendheid van de massa door 'goede' informatie over hen te verspreiden. Dat was de hoop. Foucault heeft echter beschreven hoe het afzonderen van de homoseksuelen in een categorie, anderen weer in staat heeft gesteld om 'slechte' informatie over hen te verspreiden, en daarmee 'slechte' macht over hen uit te oefenen. Macht die diep kan doordringen in het zelfbeeld van het individu.

Foucault was een goede bekende was in het Parijse leercircuit, maar hij heeft zich nooit geïdentificeerd met het label homo. Dat zou de mens die hij was te veel reduceren. Het zou hem ook te kwetsbaar maken voor de 'kennis' van anderen en hem te zeer onderwerpen aan hun macht. En tenslotte vond hij het niet erg 'zorgzaam' voor het zelf om het eigen zelf zo fundamenteel  apart te zetten van dat van anderen. Je kan als man met mannen vrijen zonder jezelf af te sluiten in de categorie homoseksueel. Je kan je lichaam aanpassen aan je wensen, zonder jezelf apart te zetten onder het label transseksueel. In zijn historische studies toont Foucault aan hoe categorieën en identiteiten aldoor komen en gaan, en hoe het aannemen van een identiteit altijd zowel knechtende als bevrijdende effecten heeft.

Sinds Kertbeny is er nooit meer iets vernomen van de pygisten. Zij hebben zich nooit ingespannen voor hun emancipatie. Misschien wel omdat iedereen van een paar mooie billen houdt. Misschien is pygist wel een volmaakt veilige identiteit.

De serie 'Tijdlijn' volgt de beeldvorming in de wetenschap van transgender(s) door de tijd heen, haar invloed op de behandeling en het zelfbeeld van transgenders, en de emancipatie van transgenders in de maatschappij. Suggesties voor onderwerpen zijn van harte welkom.

In de wachtkamer van dokter De Vaal

Arianne van der Ven 5 jul 2014

Tweehonderdvijfenzestig

Kris van der Veen 7 dec 2012

De mensenmakers. Het eerste genderteam.

Arianne van der Ven 7 jan 2012

De flits van Freud: hoe transgenders bijna vijftig jaar verdwijnen.

Arianne van der Ven21 sep 2011

De eerste transseksuelen aan het woord

Arianne van der Ven20 mei 2011

Karl Heinrich Ulrichs: hoe alle homo's ineens transgender werden

Arianne van der Ven19 mrt 2011

Hoe sergeant Bertrant ons aan onze categorieën geholpen heeft

In 1849 kunnen veel Parijzenaars de slaap maar moeilijk vatten. De begraafplaatsen van de stad, zo gaat het verhaal, worden bezocht door vampiers. Niemand kan nog lachen om dat soort verhalen. Want hoe kan men anders uitleggen dat er in 1849 alleen al 15 maal vroeg in de morgen een opgedolven vrouwenlijk op de begraafplaatsen aangetroffen wordt, dat vreselijk is toegetakeld en onteerd?
Arianne van der Ven 3 mrt 2011

Renate Stoute 1950-2000

Hein van Olphen17 jan 2003

Wat maak je je druk over het transgenderbrein?

Eric Llaveria Caselles 3 mei 2016

Voetbalvader

‘Papa, in welke F zat jij?' Nu de zomervakantie is afgelopen, nadert een historisch moment: mijn zoon mag naar de F7. Twee jaar lang heeft hij met de mini's gevoetbald in de gymzaal van school. Elke zondagochtend was dat een feestje voor vader en zoon. Maar nu gaat het serieuze werk beginnen: met de F'jes op een echt grasveld tegen een echte tegenstander ...

Thijs Anema16 sep 2010

"Ik wil mijn gasten verwennen"

Jules Schaper en Jay 1 jul 2009

In Turijn valt wat te kiezen

Arianne van der Ven30 jun 2007

Tussen penisnijd en genderweigering

Op woensdag 20 september 2006 hield Maaike Meijer, directeur van het Centrum voor Gender en Diversiteit van de Universiteit van Maastricht de George Mosse Lezing. Deze lezing wordt jaarlijks georganiseerd door de Stichting George Mosse Fonds van de Universiteit van Amsterdam *). Meijer stelt zichzelf in deze lezing de vraag waarom mannelijkheid in vrouwen omstreden is. Bekende noties over ...

Mariëtte Hermans 9 okt 2006

Alle films beschreven

Van 18 tot en met 22 mei vindt in Amsterdam voor de derde keer het Nederlands Transgender Film Festival plaats. Hieronder kun je lezen welke films, discussies en programma's er te zien zijn. Elders in het Continuum een interview met Kam Wai Kui, directeur van het festival. Het festival opent met de Nederlandse première van de komische roadmovie
Redactie25 apr 2005

Prikbord

Time: 0.2343
Mem: 2,49MB