Gender Bending in Martial-artsfilm Swordsman II

Het Verre Oosten: Hongkong

Kam Wai Kui cultuurwereldwijd 1 mei 1996
In Hongkong bracht de film Swordsman II een golf van discussie teweeg vanwege het gewaagde thema gender-ambiguïteit. Als één van de mannelijke personages in de film via castratie vervrouwelijkt, raken zowel het filmpubliek als de hoofdpersoon in de ban van haar charmes.

Hongkong kent een levendige filmindustrie die jaarlijks meer dan tweehonderd bioscoopfilms produceert. In Nederland vindt een aantal van deze films belangstelling in het alternatieve en festivalcircuit.
Een uniek genre uit de Hongkong cinema vormen de zogenaamde martial artsfilms. De verhalen spelen zich af in een fictief verleden in de Chinese geschiedenis, waar bovennatuurlijke krachten en andere vormen van mystiek een prominente rol spelen. De vechtkunst staat bij veel martial artsfilms centraal, en vaak vormt deze de aanleiding voor de meest fantastische en vakkundig gechoreografeerde vechtscènes. Mannen èn vrouwen tonen zich in deze films als ferme vechters, maar toch is het onderwerp in de martial artsfilms bijna zonder uitzondering gecentreerd rond de karaktervorming van een mannelijk personage en zijn initiatieproces in de wereld van de vechtkunst.

Homoseksualiteit

Het martial artsgenre bestaat sinds het begin van de Chinese cinema, maar ruimde in de jaren tachtig het veld voor harde, realistische politie- en actiefilms. In 1991 kende Hongkong echter een opleving van dit genre. Met behulp van allerlei technische trucendozen werd het fantasie-element van de oude martial artsverhalen in de herverfilmingen nog aantrekkelijker gemaakt. Daarnaast uitten regisseurs in deze verhalen in verdekte vorm hun gevoel van onrust, dat verband hield met de komende teruggave van Hongkongs soevereiniteit aan China. Maar bovendien zagen veel regisseurs in het martial artsgenre, met zijn oude en inheemse kostuums en vermommingen, een middel bij uitstek om genderkwesties te onderzoeken.
Rond 1991, het jaar waarin de regering een wet aannam waarbij discriminatie op grond van homoseksualiteit verboden werd, was er in Hongkong plotseling een klimaat ontstaan waarin openlijk vragen werden gesteld over de rigide genderindeling in de gemeenschap. In dezelfde periode wist de Japanse tekenfilm Ranma (zie 'De metamorfosen van stripheld Ranma), waarin een personage van gender kan veranderen, zeer hoog te scoren onder jeugdigen in Hongkong. Maar de golf van discussie over genderambiguïteit werd veroorzaakt door de film Swordsman II, die zowel in Hongkong als in Taiwan een groot commercieel succes was.

Meedogenloze Asia
Het verhaal gaat over de frivole jongeman Ling, een uiterst bekwame zwaardvechter uit de Wah-san-school. In Swordsman I was Ling door zijn machtsbeluste meester verraden en daarom besluit hij zich nu ver van alle machtsconflicten terug te trekken in het geïsoleerde Stiergebergte. Zijn verantwoordelijkheidsgevoel belet hem hierin echter. Als hij verneemt dat de vrouw van zijn dromen (Ying-ying) mogelijk ontvoerd is, wil hij haar bevrijden.
Ling wordt hoe langer hoe meer betrokken in allerlei intriges en complotten, waarbij de meedogenloze Asia de Onoverwinnelijke een hoofdrol blijkt te spelen. Hoogtepunt van het verhaal vormt Lings kortstondige passie voor Asia, wiens genderidentiteit ambigue is.

Castratie
De sluwe en machtsbeluste Asia heeft zich voorgenomen om met alle mogelijke middelen keizer van China te worden. Met behulp van de formules uit een mystiek manuscript heeft hij bovennatuurlijke krachten verworven. Zelf-castratie is de prijs die hij hiervoor heeft moeten betalen. Zijn machtigste wapen blijkt daarmee ook zijn archillespees te zijn. De crux van de film valt op het moment dat onze held ontdekt dat de beoefenaar van dit mystieke manuscript zijn 'mannelijkheid' heeft moeten opgeven. Asia lijkt weliswaar oppermachtig, maar heeft de strijd juist bij voorbaat al verloren, doordat hij zijn mannelijkheid kwijt is.
Opmerkelijk aan de film is dat de immorele Asia geportretteerd wordt als iemand die zijn vervrouwelijking allerminst als een vernedering ervaart. Hij gaat geheel op in de rol van de vrouwelijke verleidster, die op het moment suprême zijn minnares gebiedt als stand in met Ling de nacht door te brengen.
Dit ambigue personage wordt gespeeld door de actrice Brigitte Lin, die een sterke vrouwelijke uitstraling heeft. De keuze om de rol van Asia te laten spelen door een actrice kan verklaard worden uit het feit dat de film vanuit een heteroseksueel en mannelijk perspectief is opgezet. Ling is de man waarmee de mannelijke toeschouwers zich kunnen identificeren. Zijn vergissing in Asia's genderidentiteit kan alleen acceptabel worden gemaakt als Asia er daadwerkelijk vrouwelijk uitziet. De vervrouwelijking van een man, gespeeld door een vrouw, leidt wellicht tot een makkelijker acceptatie van het gendertransformatieproces. Hoe wrang en hoe onmogelijk dit proces ook verbeeld wordt in de film, alleen op deze wijze kan de regisseur het idee van genderverandering en gendervervaging met weinig risico uitbeelden, zonder dat er een emotionele storm uitbarst over datgene wat acceptabel is of niet.

Genderverwarring
Voor een westerse kijker die gewend is aan vergaande transformaties bij mannelijke travestie, in films als Tootsie en Mrs. Doubtfire, lijkt de vertolking van Asia door een vrouw een te voorzichtige oplossing. Toch is dit een voorbarige conclusie. Vergeet niet dat de travestie-uitstapjes in een commercieel succes als Tootsie slechts tolerabel zijn omdat deze personages uiteindelijk hun mannelijke genderidentiteit verkiezen boven de vrouwelijke: zij keren als man terug in de maatschappij. Het personage Asia vormt hiermee een contrast, omdat zij ervoor kiest om de vrouwelijke identiteit te behouden.
De vertolking van Asia door Brigitte Lin gaat ontegenzeggelijk ten koste van het realistische gehalte van de film. Maar wie minutenlang mensen heeft zien vliegen en over het water lopen, accepteert zonder moeite het onmogelijke.
De film Swordsman II is een bijzondere kijkervaring. Voor een in eerste opzet commercieel produkt, is het met het onderwerp genderverwarring een unieke film in de filmgeschiedenis.


Swordsman II (dong fong bu bai) 1992
regie: Ching Siu-tung
cast: Brigitte Lin, Jet Li, Michelle Reis
In Nederland onder andere te verkrijgen bij de Cultvideotheek, Amstel 47, Amsterdam.

Het Transgender Toilet wordt verkiezingsissue in de VS

Arianne van der Ven10 apr 2016

Voor vragen over werk en outing

Ton van den Born19 mrt 2016

Een ongeautoriseerde film over Zhenya

Ton van den Born26 jun 2015

“Prostitutie is de prijs voor eerlijkheid”

Islamitische religie studeren in Indonesië en daarna aan het werk met de minst geliefde bevolkingsgroep van de moslims in het land, transgenders. Dat is wat Gama deed. “Kinderen die erachter komen dat ze zich niet thuis voelen in hun eigen lichaam, worden op straat gezet en uit de familie verbannen. Uiteindelijk belanden de meesten in de prostitutie”.

“Na ...

Robin Smit14 jun 2013

Voorbij de seksetweedeling

Redactie12 apr 2013

Vechten voor transrechten… in de ring

Saar Raaymakers 7 apr 2013

Zweedse Transgenders willen schadeloosstelling voor “gedwongen” sterilisaties

Saar Raaymakers15 jan 2013

Tweehonderdvijfenzestig

Kris van der Veen 7 dec 2012

Zapatistas voor transgenicos

Arianne van der Ven25 jan 2009

Voetstappen in de sneeuw

Tamar Doorduin 3 aug 2016

Wat maak je je druk over het transgenderbrein?

Eric Llaveria Caselles 3 mei 2016

‘We can be heroes’

Ton van den Born25 jan 2016

Prikbord

Time: 0.1597
Mem: 2,47MB